Hercegovci zaboravili macu,špicu i čekić

06.08.2010. Trebinje - Vekovima su klesari iz ovog kraja, posebno iz Dabarskog polja , bili cenjeni majstori čijim su veštinama oblikovane palate u Starom gradu na Hvaru, Herceg-Novom, Trebinju... Hercegovina je zemlja u kojoj se na kamenu ali i od kamena živi. Sa kamenom se ovdje i u smiraj na počinak odlazilo i u zoru budilo. I majka bi, čedu kad se rodi, prvo kamen stavljala pod glavu, pa ga tek onda mlijekom zadojila...

Kada se nije imalo ni o čem drugom, pričalo bi se o čovjeku i kamenu. Vekovima su hercegovački klesari vadili i obrađivali kamen, zidali njime kuće, dvorišta, crkve. Od kamena su izrađivali zidove, podove, stubove, krovove ali i ukrase kojih se ne bi postideli ni antički umetnici.

Njihovo majstorsko umeće bilo je na glasu daleko izvan Hercegovine pa su mnogi od njih „dali ruke” i na građevinama daleko od rodne grude. Posebno su bili cenjeni klesari iz Dabra čijim veštim rukama deo lepote duguju mnoge kamene građevine diljem bivše zajedničke države. Sedamdesetih godina prošlog stoleća gotovo da nije bilo sela koje nije imalo dobrog majstora – klesara.

Danas samo rijetki čuvaju tu tradiciju. Jedan od njih, je doduše u penziji , 68-godišnji Marko Džombeta iz Podkoma, sela smještenog pod stamenjene litice Koma i ispod velikog i bučnog vodopada,preko kog se povremena rijeka Opačica obrušava iz Donjo-trusinskog prema dabarskom polju.

Počeo je , kaže, davne 1960.godine da prevrće kamene gromade i izučava zidarske zanate. Zidara je u njegovoj kući uvijek bilo. Danas su njegov posao preuzeli najmlađi sinovi Jovica i Draženko, a nekada su to radili njegov otac Jovan,djed Risto ,pradjed Simo...

– Od ovoga težeg zanata nema, iako je „majstorski”. Treba sve pripremiti, naći kvalitetan kamen, izvaditi ga iz zemlje. Potom dugo raditi na njemu da bi se mogao koristiti za gradnju. Ranije se sve radilo ručno, samo sa špicom i čekićem i bilo je teško. Nekako nam to ulazi u krv od malih nogu; čim progledaš vidiš kamen ,špicu, macu,ljude što ga oblikuju,kako ti duša poželi.To ti počinje kao igra,zabava, potom obaveza da pomogneš starijim- i na kraju posao od koga počneš da živiš- priča Marko o svom poslu i kaže da se dobar kamen za gradnju vadi iz zemlje , što dublje to bolje, jer je onaj na površini izgoreo od sunca i mekan. A kamena u Podkomu ima u izobilju i to potvrđuju dva velika majdana kod vodopada,Točilo i Gradac.Iz njih je odvajkada vađen kamen za kuće, ognjišta,kaldrme,štale,salaše,spomenike... obilježavajući ovdašnji čovjekom život od rođenja do smrti.

Podkom, je zahvaljujući kamenu i danas u Hercegovini znan kao- selo zidara,a posledni koji su po kamen išli u majdane su Milan Džombeta,Milan Samardžić,Jovo Mihić i Miloš Milović. Oni su posljednji vadili kamen i kresali su spomenike za groblja:Ražnjenik,Zerzijino i Budino groblje, i dalje po Hercegovini.Dok i ovamo nije stigao i mašinski obrađeni granit i mermer...

Poneki je još samo isklesao sebi spomenik od krečnjaka i završio karijeru.Danas su svi pokojni.U majdane više niko nesvraća.- priča Marko i priseća se i nekadašnjih „ćemera”, lepih polukružnih svodova koje su slaganjem kamena radili najbolji majstori. Danas ćemere niko ne radi, zamenile su ih betonske ploče. Svoj radni vijek proveo sam zidajući od Hvara, Čapljine Stoca...

Najviše se zidalo betonskim elementima i ciglom, a i danas majstori najviše tim zidaju.Neće više niko da pravi kamene kuće,gradnja takve kuće trajala bi dugo i bila bi skupa-kaže Marko pripremajući burad za šljive „bjelke“ koje su ove godine rodile kao nikada do sada i gdje grane pucaju pod teretom.Jajare šljive ,kojih ima veoma malo u drugim mjestima, ne rađaju nigdje kao u Podkomu , već su počele da sazrijevaju i opadaju, a Marko će i ove godine da provodi dane i noći kraj rakijskog kazana , opijen od mirisa „šljivovice jajare“ .I neke godine pekao je Marko oko šezdeset kazana šljive, a ove sudeći po savijenim granama biće ih puno više.

Otkrivena crkva iz 13 vijeka

Podkom, ne samo da je poznat po zidarima kojih i danas ima puno, po šljivama „jajarama“, po majdanima, po vodopadu Opačice...

Poznat je i po tome da je grad svake godine u ljeto obijao sve što su ovdašnji seljaci zasadili na svojim kamenom prekrivenim njivama.Grad je obijao sve do 1969.godine kad je Markov otac Jovan, čitajući knjige otkrio ostatke crkve iz 13 vijeka , a po knjige išao je u Babin Do, selo udaljeno na dva sata hoda od njegove kuće.Kod Muratovića je našao staru knjigu o Dabru i njegovu postanku.

-Čitajući knjigu saznao je da je na Glavici više kuća nekada postojala crkva.Sam se zaputio sa kosjerom i krampom da raščišćava teren, na mjestu gdje bi crkva trebala da bude- priča Marko i nastavlja priču kako je njegov otac Jovan otkrio crkvu. Posle raščišćavanja šiprage, počeo je da kopa i našao ostatke kamenog zida koji je posjećao na oltar.Sazvao je komšije da pomognu na otkopavanju. Na ulaznim vratima crkve nalazila se ploča i kada je Milan Džombeta podigao ploču ugledali smo kosti, žute kao limun, sa prekrštenim rukama i glavom okrenutom prema Istoku-priča Marko i kaže da uzmenireni rekoše „Počivaj u miru“ i vratiše ploču u prvobitno stanje .

Od tada svake godine na „Ognjenu Mariju“ sveštenici ovdje služe liturgiju.Prvi je počeo da služi upokojeni starac Simeon i služba se ni jedne godine nije prekidala, a gradonosni oblaci Podkomu nisu nanosili štetu.

Zvono na Hrastu

Crkvište koje se nalazi na uzvisini među hrastovom šumom je ograđeno i u njemu se pored temelja crkve nalazi i nekoliko nekropola.Markovi sinovi nad temeljima crkve podigli su metalnu konstrukciju , koju pokrivaju za vrijeme službe svakog 30.jula,a crkveno zvono koje je postavljeno na stoljetnom hrastu čuje se po svojim zaseocima u hrastovim gajevima,u dolinama i uzvisinama na tri,četiri kilometra- po Pavlovini,Miljevićima,Glavici,Direkovini,Rorovini,Odžaku i Vučurevićima.

Zoran Šukić